विद्या Shloka 84 — Sanskrit with Meaning
Open in full site →1. संस्कृतम् (देवनागरी)
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम्। नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि॥
2. বাংলা / Bengali Script
বিষাদপ্যমৃতং গ্রাহ্যমমেধ্যাদপি কাঞ্চনম্। নীচাদপ্যুত্তমাং বিদ্যাং স্ত্রীরত্নং দুষ্কুলাদপি॥
3. IAST (Transliteration)
viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam | nīcādapyuttamāṃ vidyāṃ strīratnaṃ duṣkulādapi ||
4. English Meaning / आङ्ग्लार्थः
Extract nectar even if it is found in poison; retrieve gold even if it has fallen in filth. Receive the highest knowledge even from a low-born person, and accept a gem of a woman even from an ill-reputed family.
5. বাংলা অর্থ / Bengali Meaning
বিষের মধ্য থেকেও যদি অমৃত পাওয়া যায়, তা গ্রহণ করা উচিত; অপবিত্র স্থান বা নোংরা জায়গা থেকেও সোনা তুলে নেওয়া উচিত। নিচু জাতের মানুষের কাছ থেকেও যদি উত্তম বিদ্যা মেলে তা শেখা উচিত, এবং দুষ্কুল (বাজে বংশ) থেকেও যদি সদ্গুণসম্পন্না স্ত্রীরত্ন মেলে, তাঁকে বরণ করা উচিত।
6. हिन्दी अर्थ / Hindi Meaning
विष में से भी अमृत निकाल लेना चाहिए; गंदी जगह (मल-मूत्र) में पड़ा हुआ सोना भी उठा लेना चाहिए। यदि नीच व्यक्ति के पास भी श्रेष्ठ विद्या हो तो उसे ग्रहण कर लेना चाहिए, और बुरे कुल (परिवार) से भी गुणवान स्त्रीरत्न मिले तो उसे अपना लेना चाहिए।
7. संस्कृतभावार्थः
यदि विषे अमृतं प्राप्यते तर्हि तत् स्वीकर्तव्यम्। अशुद्धे स्थाने पतितं स्वर्णम् अपि ग्राह्यम् एव। नीचजनेभ्यः अपि ज्ञानं प्राप्तव्यम्, तथा च उत्तमचरित्रयुक्ता कन्या यदि कुत्सिते वंशे अपि जाता भवेत्, सा विवाहार्थं योग्या एव अस्ति।
8. अन्वयः (Compound Analysis)
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम्। नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि।
9. मूलस्रोतः / Source Citation
Cāṇakya Nīti 1.16
10. বিস্তারিত বাংলা ব্যাখ্যা / Detailed Bengali Explanation
"विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम्" - এটি একটি অমৃত সমান সুভাষিত। এই শ্লোকটি विद्या বিভাগের অন্তর্গত একটি মূল্যবান সংস্কৃত উপদেশ। এই সুভাষিতটির উৎস হল Cāṇakya Nīti 1.16. সহজ অর্থ: বিষের মধ্য থেকেও যদি অমৃত পাওয়া যায়, তা গ্রহণ করা উচিত; অপবিত্র স্থান বা নোংরা জায়গা থেকেও সোনা তুলে নেওয়া উচিত। নিচু জাতের মানুষের কাছ থেকেও যদি উত্তম বিদ্যা মেলে তা শেখা উচিত, এবং দুষ্কুল (বাজে বংশ) থেকেও যদি সদ্গুণসম্পন্না স্ত্রীরত্ন মেলে, তাঁকে বরণ করা উচিত। বিদ্যা (Vidya) বা জ্ঞানই সর্বশ্রেষ্ঠ সম্পদ। বিদ্যা কখনও নষ্ট হয় না এবং যত বেশি বিতরণ করা যায় ততই বৃদ্ধি পায়। এই শ্লোকটির ইংরেজি ব্যাখ্যা: Extract nectar even if it is found in poison; retrieve gold even if it has fallen in filth. Receive the highest knowledge even from a low-born person, and accept a gem of a woman even from an ill-reputed family. সংস্কৃত ভাষ্যঃ यदि विषे अमृतं प्राप्यते तर्हि तत् स्वीकर्तव्यम्। अशुद्धे स्थाने पतितं स्वर्णम् अपि ग्राह्यम् एव। नीचजनेभ्यः अपि ज्ञानं प्राप्तव्यम्, तथा च उत्तमचरित्रयुक्ता कन्या यदि कुत्सिते वंशे अपि जाता भवेत्, सा विवाहार्थं योग्या एव अस्ति। এই ভাষ্যটি থেকে শ্লোকটির গভীর তাৎপর্য উপলব্ধি করা যায়। এটি কেবল একটি শ্লোক নয়, বরং জীবনযাপনের এক অমূল্য নির্দেশিকা। প্রাচীন ভারতীয় সংস্কৃত সাহিত্যের এই অমূল্য রত্নটি শতাব্দীর পর শতাব্দী ধরে মানুষকে পথ দেখিয়ে আসছে। সংস্কৃত ভাষার এই শ্লোকটি শুধু কবিতাই নয়, এটি এক একটি জীবনদর্শন। প্রতিটি শব্দের গভীরে লুকিয়ে আছে চিরন্তন সত্য। এই সুভাষিতটি পাঠ করলে মনের মধ্যে নতুন চেতনার সঞ্চার হয় এবং জীবন সম্পর্কে দৃষ্টিভঙ্গি পরিবর্তিত হয়।
More विद्या Shlokas
Frequently Asked Questions
What is the meaning of this विद्या Sanskrit shloka?
Extract nectar even if it is found in poison; retrieve gold even if it has fallen in filth. Receive the highest knowledge even from a low-born person, and accept a gem of a woman even from an ill-reputed family.
What is the source of this shloka?
This shloka is from Cāṇakya Nīti 1.16.