विद्या Shloka 47 — Sanskrit with Meaning
Open in full site →1. संस्कृतम् (देवनागरी)
अम्भोजिनीवनविहारविलासमेव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता। न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमशौ समर्थः॥
2. বাংলা / Bengali Script
অম্ভোজিনীবনবিহারবিলাসমেব হংসস্য হন্তি নিতরাং কুপিতো বিধাতা। ন ত্বস্য দুগ্ধজলভেদবিধৌ প্রসিদ্ধাং বৈদগ্ধ্যকীর্তিমপহর্তুমশৌ সমর্থঃ॥
3. IAST (Transliteration)
ambhojinīvanavihāravilāsameva haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā | na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ vaidagdhyakīrtimapahartumaśau samarthaḥ ||
4. English Meaning / आङ्ग्लार्थः
An extremely angered Creator (Brahma) can, at most, destroy the swan's joy of playing in the beautiful forest of lotuses (by drying up the lake). But even He is entirely powerless to take away the swan's famous, innate skill of separating pure milk from water. (Meaning: Destiny can strip a wise man of his wealth and comfort, but it can never take away his brilliant intellect).
5. বাংলা অর্থ / Bengali Meaning
বিধাতা যদি অত্যন্ত ক্ষুব্ধ হন, তবে তিনি বড়জোর পদ্মবনের মধ্যে রাজহাঁসের সাঁতার কাটার আনন্দটুকু কেড়ে নিতে পারেন (অর্থাৎ সরোবর শুকিয়ে দিতে পারেন)। কিন্তু জল মিশ্রিত দুধ থেকে কেবল দুধটুকুকে আলাদা করার যে জন্মগত ও বিশ্ববিশ্রুত ক্ষমতা রাজহাঁসের রয়েছে, তা কেড়ে নেওয়ার সামর্থ্য স্বয়ং বিধাতারও নেই।
6. हिन्दी अर्थ / Hindi Meaning
यदि विधाता (ब्रह्मा) अत्यंत क्रोधित हो जाएँ, तो वे हंस के कमलों के वन (सरोवर) में आनंद से विहार करने के सुख को नष्ट कर सकते हैं। परन्तु दूध और पानी को अलग-अलग कर देने की हंस की जो प्रसिद्ध और जन्मजात कला (बुद्धि) है, उसे छीनने में विधाता भी समर्थ नहीं हैं।
7. संस्कृतभावार्थः
भाग्यं (विधाता) यदि क्रुद्धं भवति, तर्हि तत् हंसस्य कमलवने निवासस्य सुखं नाशयितुं शक्नोति। परन्तु हंसे या नीर-क्षीर-विवेकिनी (दुग्धं जलं च पृथक् करणस्य) जन्मजाता प्रज्ञा अस्ति, तां प्रज्ञां विधाता अपि अपहर्तुं न शक्नोति। तथैव भाग्यं ज्ञानिनः धनं हर्तुं शक्नोति, परन्तु तस्य विद्यां न।
8. अन्वयः (Compound Analysis)
अम्भोजिनीवनविहारविलासमेव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता। न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमशौ समर्थः।
9. मूलस्रोतः / Source Citation
Bhartṛhari, Nītiśataka 18
10. বিস্তারিত বাংলা ব্যাখ্যা / Detailed Bengali Explanation
"अम्भोजिनीवनविहारविलासमेव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता" - এটি একটি অমৃত সমান সুভাষিত। এই শ্লোকটি विद्या বিভাগের অন্তর্গত একটি মূল্যবান সংস্কৃত উপদেশ। এই সুভাষিতটির উৎস হল Bhartṛhari, Nītiśataka 18. সহজ অর্থ: বিধাতা যদি অত্যন্ত ক্ষুব্ধ হন, তবে তিনি বড়জোর পদ্মবনের মধ্যে রাজহাঁসের সাঁতার কাটার আনন্দটুকু কেড়ে নিতে পারেন (অর্থাৎ সরোবর শুকিয়ে দিতে পারেন)। কিন্তু জল মিশ্রিত দুধ থেকে কেবল দুধটুকুকে আলাদা করার যে জন্মগত ও বিশ্ববিশ্রুত ক্ষমতা রাজহাঁসের রয়েছে, তা কেড়ে নেওয়ার সামর্থ্য স্বয়ং বিধাতারও নেই। বিদ্যা (Vidya) বা জ্ঞানই সর্বশ্রেষ্ঠ সম্পদ। বিদ্যা কখনও নষ্ট হয় না এবং যত বেশি বিতরণ করা যায় ততই বৃদ্ধি পায়। এই শ্লোকটির ইংরেজি ব্যাখ্যা: An extremely angered Creator (Brahma) can, at most, destroy the swan's joy of playing in the beautiful forest of lotuses (by drying up the lake). But even He is entirely powerless to take away the swan's famous, innate skill of separating pure milk from water. (Meaning: Destiny can strip a wise man of his wealth and comfort, but it can never take away his brilliant intellect). সংস্কৃত ভাষ্যঃ भाग्यं (विधाता) यदि क्रुद्धं भवति, तर्हि तत् हंसस्य कमलवने निवासस्य सुखं नाशयितुं शक्नोति। परन्तु हंसे या नीर-क्षीर-विवेकिनी (दुग्धं जलं च पृथक् करणस्य) जन्मजाता प्रज्ञा अस्ति, तां प्रज्ञां विधाता अपि अपहर्तुं न शक्नोति। तथैव भाग्यं ज्ञानिनः धनं हर्तुं शक्नोति, परन्तु तस्य विद्यां न। এই ভাষ্যটি থেকে শ্লোকটির গভীর তাৎপর্য উপলব্ধি করা যায়। প্রাচীন ঋষিদের এই অমৃত বাণী আমাদের জীবনকে আলোকিত করে এবং সঠিক পথ দেখায়।
More विद्या Shlokas
Frequently Asked Questions
What is the meaning of this विद्या Sanskrit shloka?
An extremely angered Creator (Brahma) can, at most, destroy the swan's joy of playing in the beautiful forest of lotuses (by drying up the lake). But even He is entirely powerless to take away the swan's famous, innate skill of separating pure milk from water. (Meaning: Destiny can strip a wise m...
What is the source of this shloka?
This shloka is from Bhartṛhari, Nītiśataka 18.