नारी Shloka 24 — Sanskrit with Meaning
Open in full site →1. संस्कृतम् (देवनागरी)
त्यजेत् क्षुधार्ता जननी स्वपुत्रं खादेत् पिपासाकुलितः फणी स्वमण्डम्। बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति॥
2. বাংলা / Bengali Script
ত্যজেত্ ক্ষুধার্তা জননী স্বপুত্রং খাদেত্ পিপাসাকুলিতঃ ফণী স্বমণ্ডম্। বুভুক্ষিতঃ কিং ন করোতি পাপং ক্ষীণা নরা নিষ্করুণা ভবন্তি॥
3. IAST (Transliteration)
tyajet kṣudhārtā jananī svaputraṃ khādet pipāsākulitaḥ phaṇī svamaṇḍam | bubhukṣitaḥ kiṃ na karoti pāpaṃ kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti ||
4. English Meaning / आङ्ग्लार्थः
A mother starving from extreme hunger might abandon her own son; a snake tormented by extreme thirst might eat its own eggs. What terrible sin will a starving, desperate person not commit? Destitute and exhausted men become completely merciless.
5. বাংলা অর্থ / Bengali Meaning
ক্ষুধার জ্বালায় কাতর একজন মা নিজের সন্তানকেও পরিত্যাগ করতে পারে; প্রবল তৃষ্ণায় তৃষ্ণার্ত সাপ নিজের ডিম নিজেই খেয়ে ফেলতে পারে। ক্ষুধার্ত মানুষ কোন্ পাপ কাজ না করতে পারে? অর্থাৎ অভাবগ্রস্ত ও চরম দুর্দশাপীড়িত মানুষের মনে কোনো দয়া বা মায়া থাকে না।
6. हिन्दी अर्थ / Hindi Meaning
भूख से तड़पती हुई माँ अपने ही बेटे को छोड़ सकती है; और प्यास से तड़पता हुआ साँप अपने ही अंडों को खा सकता है। एक भूखा और लाचार व्यक्ति कौन सा पाप नहीं कर सकता? वास्तव में, जो लोग घोर अभाव और गरीबी से टूट चुके होते हैं, वे पूरी तरह निर्दयी हो जाते हैं।
7. संस्कृतभावार्थः
यदि काचित् माता बुभुक्षया पीडिता अस्ति, तर्हि सा स्वपुत्रमपि त्यक्तुं शक्नोति। तृष्णया व्याकुलः सर्पः स्वस्य अण्डानि एव भक्षयति। यः जनः क्षुधार्तः अस्ति, सः निजप्राणरक्षायै किमपि भयङ्करं पापं कर्तुं शक्नोति। दरिद्राः अभावग्रस्ताः च जनाः दयाहीनाः भवन्ति।
8. अन्वयः (Compound Analysis)
त्यजेत् क्षुधार्ता जननी स्वपुत्रं खादेत् पिपासाकुलितः फणी स्वमण्डम्। बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति।
9. मूलस्रोतः / Source Citation
Cāṇakya Nīti / Pañcatantra
10. বিস্তারিত বাংলা ব্যাখ্যা / Detailed Bengali Explanation
"त्यजेत् क्षुधार्ता जननी स्वपुत्रं खादेत् पिपासाकुलितः फणी स्वमण्डम्" - এটি একটি অমৃত সমান সুভাষিত। এই শ্লোকটি नारी বিভাগের অন্তর্গত একটি মূল্যবান সংস্কৃত উপদেশ। এই সুভাষিতটির উৎস হল Cāṇakya Nīti / Pañcatantra. সহজ অর্থ: ক্ষুধার জ্বালায় কাতর একজন মা নিজের সন্তানকেও পরিত্যাগ করতে পারে; প্রবল তৃষ্ণায় তৃষ্ণার্ত সাপ নিজের ডিম নিজেই খেয়ে ফেলতে পারে। ক্ষুধার্ত মানুষ কোন্ পাপ কাজ না করতে পারে? অর্থাৎ অভাবগ্রস্ত ও চরম দুর্দশাপীড়িত মানুষের মনে কোনো দয়া বা মায়া থাকে না। নারী বা স্ত্রীজাতি সম্পর্কিত এই সুভাষিতগুলি সমাজে নারীর মর্যাদা ও গুরুত্বকে তুলে ধরে। এই শ্লোকটির ইংরেজি ব্যাখ্যা: A mother starving from extreme hunger might abandon her own son; a snake tormented by extreme thirst might eat its own eggs. What terrible sin will a starving, desperate person not commit? Destitute and exhausted men become completely merciless. সংস্কৃত ভাষ্যঃ यदि काचित् माता बुभुक्षया पीडिता अस्ति, तर्हि सा स्वपुत्रमपि त्यक्तुं शक्नोति। तृष्णया व्याकुलः सर्पः स्वस्य अण्डानि एव भक्षयति। यः जनः क्षुधार्तः अस्ति, सः निजप्राणरक्षायै किमपि भयङ्करं पापं कर्तुं शक्नोति। दरिद्राः अभावग्रस्ताः च जनाः दयाहीनाः भवन्ति। এই ভাষ্যটি থেকে শ্লোকটির গভীর তাৎপর্য উপলব্ধি করা যায়। এটি কেবল একটি শ্লোক নয়, বরং জীবনযাপনের এক অমূল্য নির্দেশিকা। প্রাচীন ভারতীয় সংস্কৃত সাহিত্যের এই অমূল্য রত্নটি শতাব্দীর পর শতাব্দী ধরে মানুষকে পথ দেখিয়ে আসছে। সংস্কৃত ভাষার এই শ্লোকটি শুধু কবিতাই নয়, এটি এক একটি জীবনদর্শন। প্রতিটি শব্দের গভীরে লুকিয়ে আছে চিরন্তন সত্য। এই সুভাষিতটি পাঠ করলে মনের মধ্যে নতুন চেতনার সঞ্চার হয় এবং জীবন সম্পর্কে দৃষ্টিভঙ্গি পরিবর্তিত হয়।
More नारी Shlokas
Frequently Asked Questions
What is the meaning of this नारी Sanskrit shloka?
A mother starving from extreme hunger might abandon her own son; a snake tormented by extreme thirst might eat its own eggs. What terrible sin will a starving, desperate person not commit? Destitute and exhausted men become completely merciless.
What is the source of this shloka?
This shloka is from Cāṇakya Nīti / Pañcatantra.